مصرفِ بیحافظه
تأملی دربارهٔ حقوقِ مؤلف، فراموشیِ سهمِ دیگران و اخلاقِ حرفهای در موسیقیِ مستقلِ ایران
چکیده
در سالهای اخیر، بحثِ حقوقِ مؤلف و مالکیتِ آثارِ هنری بیش از گذشته واردِ گفتوگوهای موسیقیِ ایران شده است. با اینحال، تجربهٔ بسیاری از موزیسینها، برنامهگذاران، رسانههای مستقل و فعالانِ فرهنگی نشان میدهد که میانِ آنچه دربارهٔ «حقوقِ مؤلف» گفته میشود و آنچه در عمل رخ میدهد، فاصلهای جدی وجود دارد.
این متن تلاشیست برای توصیفِ وضعیتی که میتوان آن را «مصرفِ بیحافظه» نامید؛ وضعیتی که در آن، آثارِ هنری و جریانهای فرهنگی مصرف میشوند، اما سرچشمهها و تولیدکنندگانِ اولیهٔ آنها بهتدریج از حافظهٔ حرفهای و جمعی حذف میشوند.
مسئله فقط ضعفِ قوانینِ کپیرایت نیست؛ بلکه نوعی فرهنگِ حرفهایِ ناقص است که در آن، محصولِ نهایی بیش از فرایندِ تولید دیده میشود و اعتباردهی هنوز به بخشی تثبیتشده از اخلاقِ حرفهای تبدیل نشده است.
مقدمه
در سالهای اخیر، موسیقیِ مستقلِ ایران بیش از هر زمانِ دیگری دیده شده است.
جریانهایی که زمانی در حاشیه بودند، امروز مخاطبانِ گستردهتری پیدا کردهاند، واردِ رسانهها شدهاند و حتی بخشی از فضای رسمیِ موسیقی و تصویر را تحتِ تأثیر قرار دادهاند. اما همزمان با این گسترش، مسئلهای قدیمی دوباره خود را نشان داده است:
رابطهٔ ما با حقوقِ مؤلف، اعتباردهی و بهرسمیتشناختنِ سهمِ دیگران.
تقریباً همهٔ فعالانِ موسیقی از اهمیتِ کپیرایت و احترام به حقوقِ هنرمند سخن میگویند، اما در عمل هنوز فاصلهٔ زیادی میانِ این گفتار و رفتارِ حرفهای وجود دارد.
این مسئله فقط به نهادهای رسمی یا پروژههای بزرگ محدود نمیشود. گاهی خودِ جامعهٔ موسیقی نیز همان الگوهایی را بازتولید میکند که سالها به ساختارهای رسمی نسبت داده میشد.
استفادهٔ بدونِ اجازه از موسیقی،
بازنشرِ عکس و ویدئو بدونِ ذکرِ منبع،
نادیدهگرفتنِ سهمِ همکاران در پروژههای مشترک،
یا حذفِ تدریجیِ نقشِ برنامهگذاران و تیمهای تولید، تجربههایی هستند که بسیاری از فعالانِ مستقل با آن مواجه شدهاند.
در چنین فضایی، تناقضی قابلتأمل شکل میگیرد:
همه انتظار دارند حقوقشان رعایت شود، اما همه لزوماً حقوقِ دیگران را رعایت نمیکنند.
نمونههایی از یک الگوی تکرارشونده
پروندهٔ اخیرِ قطعهٔ «بِلیک» از طاها عمرانی، یکی از نمونههایی بود که دوباره این مسئله را به جریان انداخت.
آنگونه که از روایتِ منتشرشده توسطِ صاحبِ اثر برمیآید، موسیقی بدونِ هماهنگیِ قبلی واردِ فیلمِ «تهرانکنارِت» شده و گفتوگوها زمانی آغاز شدهاند که اثر، پیشتر در فضای رسانهایِ فیلم تثبیت شده بود.
پس از مطرحشدنِ این موضوع، جواد عامری، هنرمندِ بوشهری و بنیانگذارِ گروهِ «فلامور»، نیز بارِ دیگر دربارهٔ استفادهٔ بدونِ اجازه از قطعهٔ «ارتشِ هیتلر» در یکی از بخشهای برنامهٔ «جوکر» صحبت کرد؛ مسئلهای که به گفتهٔ او، نزدیک به دو سال بیپاسخ مانده است.
نمونههای مشابه محدود به این پروندهها نیستند.
پیمان مظاهری، خوانندهٔ گروهِ «فرا»، نیز اخیراً به استفادهٔ بدونِ هماهنگی از قطعهٔ «پشه» در فیلمِ «چپدست» اشاره کرده است؛ اثری که به گفتهٔ او، سالها پیش بدونِ اطلاع یا اخذِ مجوز از گروه در فیلم مورد استفاده قرار گرفته بود.
آنچه این روایتها را قابلتأمل میکند، فقط استفادهٔ بدونِ اجازه نیست؛ بلکه نوعی نگاهِ رایج در بخشی از فضای فرهنگی نسبت به موسیقیِ مستقل است:
اینکه دیدهشدنِ اثر، خودبهخود نوعی «فرصت» تلقی میشود و بنابراین ضرورتی برای هماهنگیِ حرفهای، اعتباردهی یا رضایتِ صاحبِ اثر احساس نمیشود.
چنین تجربههایی نشان میدهد مسئله فقط ضعفِ قانون یا چند پروندهٔ استثنایی نیست؛ بلکه با نوعی فرهنگِ جاافتاده در مواجهه با تولیداتِ مستقل روبهرو هستیم.
خردهفرهنگِ اعتباردهیِ ناقص
ممکن است با نوعی خردهفرهنگِ جاافتاده در بخشی از جامعهٔ موسیقیِ ایران مواجه باشیم؛ خردهفرهنگی که در آن، استفاده از امکانات، محتواها، ارتباطات و حتی اعتبارِ دیگران، رفتاری عادی تلقی میشود؛ مادامی که واکنشِ جدی و پرهزینهای در پی نداشته باشد.
در چنین فضایی، اعتباردهی اغلب امری تزئینی تلقی میشود، نه بخشی از اخلاقِ حرفهای.
گاهی ذکرِ نامِ صاحبِ اثر یا تیمِ تولید، لطف محسوب میشود نه وظیفه.
گاهی سهمِ افراد فقط تا زمانی دیده میشود که حضورشان ضروری است.
و گاهی خودِ صحنهٔ مستقل نیز همان الگوهایی را بازتولید میکند که سالها به ساختارهای رسمی نسبت داده میشد.
مشکل فقط «دزدیدهشدن» یک قطعهٔ موسیقی نیست.
مسئلهٔ مهمتر، ضعف در حافظهٔ حرفهای است.
در بسیاری از موارد، محصولِ نهایی دیده میشود اما فرایندِ شکلگیریِ آن نه.
قطعه شنیده میشود،
ویدئو دیده میشود،
جریانِ فرهنگی رشد میکند،
اما کسانی که در دورهٔ پرریسک و کمامکاناتِ آغازین نقش داشتهاند، بهآرامی از روایت حذف میشوند.
کارِ نامرئی و فرسایشِ اعتماد
هیچ صحنهٔ مستقلی فقط با استعداد زنده نمیماند.
صحنههای مستقل بر پایهٔ اعتماد، حافظهٔ جمعی و احترامِ متقابل ساخته میشوند.
وقتی افراد احساس کنند سهمشان بهسادگی حذف میشود یا پس از مصرفِ آثارشان به فراموشی سپرده میشوند، سرمایهٔ انسانی و اخلاقیای که یک کامیونیتی را سرپا نگه میدارد، بهآرامی فرسوده خواهد شد.
این مسئله فقط به هنرمندان محدود نیست.
برنامهگذارانی که اجراها را ممکن میکنند،
رسانههایی که سالها بدونِ حمایتِ رسمی جریانسازی میکنند،
عکاسان و مستندسازانی که حافظهٔ تصویریِ یک نسل را ثبت میکنند،
و بسیاری از فعالانِ پشتِ صحنهٔ موسیقیِ مستقل نیز بارها با تجربهٔ حذفشدن یا نادیدهگرفتهشدنِ سهمِ خود مواجه شدهاند.
در نتیجه، مسئله فقط حقوقِ فردی نیست؛ بلکه به پایداریِ خودِ صحنهٔ مستقل مربوط میشود.
نتیجهگیری
شاید مسئله را بتوان نوعی «مصرفِ بیحافظه» نامید.
فرهنگی که در آن، محصولِ نهایی دیده میشود اما مسیرِ شکلگیریِ آن نه.
آثار شنیده میشوند، اما سرچشمهها بهتدریج محو میشوند.
اگر قرار است موسیقیِ مستقلِ ایران آیندهای داشته باشد، این آینده فقط با تولیدِ آثارِ تازه ساخته نمیشود؛ بلکه با بازنگری در شیوهٔ همکاری، اعتباردادن و بهرسمیتشناختنِ سهمِ دیگران نیز شکل خواهد گرفت.
تا زمانی که مصرفِ اثر مهمتر از بهرسمیتشناختنِ صاحبِ اثر باشد، حقوقِ مؤلف در ایران بیش از آنکه یک واقعیتِ حرفهای باشد، آرزویی فرهنگی باقی خواهد ماند.
و شاید مهمترین پرسشِ امروز این نباشد که چه کسی موفق شد.
پرسشِ مهمتر این است:
آیا جامعهٔ موسیقیِ ایران آماده است حقوقِ مؤلف را نه فقط بهعنوانِ یک مطالبه، بلکه بهعنوانِ بخشی از اخلاقِ حرفهایِ خودش بپذیرد؟
منابع
Becker, Howard S. Art Worlds. University of California Press, 1982.
Bourdieu, Pierre. The Field of Cultural Production. Columbia University Press, 1993.
Halbwachs, Maurice. On Collective Memory. University of Chicago Press, 1992.
Hesmondhalgh, David. The Cultural Industries. Sage Publications, 2019.
Bennett, Andy & Peterson, Richard A. Music Scenes: Local, Translocal and Virtual. Vanderbilt University Press, 2004.
